Nguyên nhân gây bệnh theo Y học cổ truyền: Ngoại nhân, Nội nhân và Bất nội ngoại nhân

Y học cổ truyền nhìn nguyên nhân gây bệnh theo một hệ thống rộng hơn việc chỉ tìm một tác nhân đơn lẻ. Ngoài yếu tố từ môi trường, Đông y còn xem xét tình chí, ăn uống, lao lực, sinh hoạt, chấn thương và thể trạng của từng người.

Lưu ý: Đây là hệ thống lý luận của Y học cổ truyền dùng để tổ chức và biện chứng các biểu hiện lâm sàng. Nó không thay thế việc xác định nguyên nhân bệnh theo y học hiện đại bằng khám, xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh hay các phương pháp chuyên môn khác.

Nguyên nhân gây bệnh theo Y học cổ truyền được chia như thế nào?

Trong cách trình bày phổ biến của YHCT, nguyên nhân gây bệnh thường được chia thành ba nhóm lớn:

1. Ngoại nhân: các yếu tố từ bên ngoài cơ thể, thường gắn với Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa.
2. Nội nhân: các biến động tình chí, cảm xúc khi quá mức hoặc kéo dài.
3. Bất nội ngoại nhân: các yếu tố không hoàn toàn thuộc hai nhóm trên như ăn uống, lao lực, sinh hoạt, chấn thương và một số nguyên nhân khác.

Ba nhóm này không tách biệt tuyệt đối. Một người có thể đồng thời chịu ảnh hưởng của thời tiết, thiếu ngủ, căng thẳng và chế độ ăn không phù hợp. Đây cũng là lý do biện chứng luận trị luôn xem xét toàn bộ bối cảnh chứ không chỉ một dấu hiệu.

1. Ngoại nhân: khi môi trường trở thành yếu tố bất lợi

Người xưa quan sát thấy cơ thể thay đổi theo mùa, nhiệt độ, độ ẩm và thời tiết. Từ đó hình thành khái niệm Lục khí: Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa. Đây vốn là những biến đổi tự nhiên bình thường.

Khi các yếu tố ấy quá mạnh, trái mùa, biến đổi đột ngột hoặc gặp lúc cơ thể suy yếu và gây bất lợi, chúng được mô tả là Lục dâm hay ngoại tà. Cách gọi này là ngôn ngữ lý luận cổ truyền, không có nghĩa “gió”, “lạnh” hay “ẩm” tự thân luôn là nguyên nhân trực tiếp của mọi bệnh.

DPH đã có các bài ứng dụng liên quan như Phong hàn thấp và Thấp nhiệt. Những bài đó là các mô hình phối hợp cụ thể, không đồng nghĩa toàn bộ với khái niệm Lục dâm.

2. Nội nhân: tình chí và cảm xúc trong cách nhìn Đông y

YHCT thường dùng khái niệm Thất tình để nói về bảy trạng thái tình chí: Hỷ, Nộ, Ưu, Tư, Bi, Khủng, Kinh — có thể hiểu gần với vui, giận, lo, nghĩ nhiều, buồn, sợ và kinh hãi.

Cảm xúc là một phần bình thường của đời sống và không phải cứ buồn, giận hay lo là sẽ sinh bệnh. Điều Đông y quan tâm là trạng thái quá mức, kéo dài hoặc khó điều hòa, từ đó có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống, khí cơ và các biểu hiện toàn thân.

Ví dụ, căng thẳng kéo dài có thể đi kèm đầy bụng, khó ngủ, tức ngực hoặc dễ cáu gắt. Trong hệ thống YHCT, một số trường hợp như vậy có thể được phân tích dưới mô hình Can khí uất. Nhưng không nên đồng nhất Can khí uất với stress, lo âu hay một chẩn đoán tâm lý hiện đại.

3. Bất nội ngoại nhân: ăn uống, lao lực, chấn thương và sinh hoạt

Nhóm này bao gồm những yếu tố không được xếp thuần túy vào ngoại tà hay tình chí. Trong các tài liệu YHCT thường gặp:

• Ăn uống không điều độ hoặc kéo dài không phù hợp.
• Lao lực quá mức hoặc nghỉ ngơi không hợp lý.
• Thiếu vận động kéo dài.
• Chấn thương.
• Sinh hoạt thất thường, thiếu ngủ.
• Các yếu tố liên quan đời sống tình dục khi quá độ hoặc cơ thể suy kiệt.
• Bệnh kéo dài làm suy giảm chính khí.

Ở đây có thể thấy một điểm rất thực tế: YHCT không chỉ nhìn bệnh qua “tà khí” từ bên ngoài mà còn đặt nhiều trọng tâm vào cách một người ăn, ngủ, làm việc, vận động và phục hồi.

Nguyên nhân và thể bệnh không phải là một

Một yếu tố khởi phát không tự động quyết định thể bệnh cuối cùng. Ví dụ, cùng gặp lạnh ẩm nhưng mỗi người có thể phản ứng khác nhau tùy thể trạng, tuổi, bệnh nền, mức độ phơi nhiễm và tình trạng Khí huyết – Tạng phủ.

Ngược lại, một thể như Đàm thấp có thể hình thành từ nhiều yếu tố phối hợp, chứ không phải do một “nguyên nhân Đàm thấp” duy nhất.

Vì sao phải qua Tứ chẩn và Bát cương?

Để chuyển từ “nguyên nhân có thể” sang “thể bệnh cụ thể”, YHCT cần thu thập dữ kiện bằng Tứ chẩn, rồi sắp xếp thông tin theo các khung như Bát cương, Tạng phủ, Khí huyết và các hệ lý luận liên quan.

Đó là lý do hai người cùng đau lưng có thể được biện chứng khác nhau: một người sau chấn thương thiên về khí trệ huyết ứ, một người đau tăng khi lạnh ẩm có thể được xem xét theo phong hàn thấp, còn người khác lại có biểu hiện liên quan Thận hư.

Không nên hiểu “nguyên nhân theo Đông y” như thế nào?

• Không nên xem một yếu tố thời tiết là nguyên nhân duy nhất của bệnh.
• Không nên gán mọi triệu chứng cho “nóng”, “lạnh”, “thấp” hay “phong”.
• Không nên quy cảm xúc bình thường thành bệnh lý.
• Không nên dùng mô hình YHCT để bỏ qua xét nghiệm hoặc chẩn đoán hiện đại khi cần.
• Không nên tự dùng thuốc chỉ dựa trên việc tự xác định một nguyên nhân.

Khi nào cần ưu tiên khám theo y học hiện đại?

Các triệu chứng cấp tính hoặc nặng như đau ngực, khó thở, sốt cao kéo dài, yếu liệt, rối loạn ý thức, chảy máu bất thường, đau dữ dội, mất nước, vàng da, tiểu ra máu hoặc triệu chứng tiến triển nhanh cần được đánh giá y khoa kịp thời.

Tóm tắt

Y học cổ truyền thường chia nguyên nhân gây bệnh thành ngoại nhân, nội nhân và bất nội ngoại nhân. Ngoại nhân liên quan các yếu tố Phong – Hàn – Thử – Thấp – Táo – Hỏa; nội nhân liên quan tình chí; bất nội ngoại nhân bao gồm ăn uống, lao lực, chấn thương và sinh hoạt.

Giá trị của cách phân loại này nằm ở việc giúp người học nhìn bệnh trong bối cảnh rộng hơn. Tuy nhiên, nguyên nhân theo YHCT là một phần của quá trình biện chứng, không phải công cụ tự chẩn đoán và không thay thế y học hiện đại.