Nguyên tắc điều trị trong Y học cổ truyền là những định hướng chung dùng để lựa chọn cách xử trí sau khi đã xác định được thể bệnh và bệnh cơ. Nói cách khác, sau khi biết cơ thể đang rối loạn theo hướng nào, người thầy thuốc mới quyết định nên điều hòa Âm Dương, phù chính hay khu tà, bổ hay tả, ưu tiên trị ngọn hay trị gốc.
Lưu ý: Đây là bài giải thích hệ thống lý luận của Y học cổ truyền, không phải hướng dẫn tự điều trị. Việc dùng thuốc, châm cứu hay các phương pháp can thiệp cần dựa trên thăm khám và đánh giá chuyên môn.
Nguyên tắc điều trị khác Bát pháp như thế nào?
Nguyên tắc điều trị trả lời câu hỏi: nên xử trí theo hướng nào? Còn Bát pháp là một hệ thống phương pháp điều trị cụ thể hơn gồm Hãn – Thổ – Hạ – Hòa – Thanh – Ôn – Tiêu – Bổ.
Ví dụ, khi biện chứng là Hư chứng, nguyên tắc chung có thể thiên về “Hư thì bổ”. Khi đi xuống phương pháp, phép Bổ trong Bát pháp mới là một trong những hướng có thể được cân nhắc. Vì vậy nguyên tắc đi trước, phương pháp theo sau.
1. Điều hòa Âm Dương
Âm Dương là tổng cương trong YHCT. Khi cơ thể mất cân bằng theo hướng Âm – Dương, mục tiêu điều trị về lý luận là đưa trạng thái đó trở về mức hài hòa hơn.
Điều hòa Âm Dương không có nghĩa “làm cho hai bên bằng nhau tuyệt đối”. Cơ thể luôn vận động và thay đổi; điều quan trọng là khôi phục sự cân đối phù hợp với trạng thái sinh lý của từng người.
Để hiểu nền tảng này, xem thêm Học thuyết Âm Dương và Bát cương.
2. Phù chính khu tà
Phù chính là nâng đỡ nền tảng cơ thể; khu tà là làm giảm hoặc loại bỏ yếu tố bất lợi theo cách lý giải của YHCT. Việc nghiêng về bên nào phụ thuộc tương quan giữa Chính khí và Tà khí.
Nếu Chính khí suy rõ, việc chỉ tập trung “khu tà” có thể không phù hợp với logic YHCT. Ngược lại, khi yếu tố Thực hoặc Tà khí nổi trội, chỉ “bổ” mà không xử lý yếu tố bệnh lý cũng không phải nguyên tắc hợp lý.
Đây là nguyên tắc lý luận, không nên được diễn giải thành việc tự mua “thuốc bổ” hay “thuốc thải độc”.
3. Hư thì bổ, Thực thì tả
Trong Bát cương, Hư – Thực là một cặp quan trọng. Hư nói đến sự suy giảm, thiếu hụt hoặc chức năng không đủ; Thực nói đến tình trạng yếu tố bệnh lý tương đối mạnh, ứ trệ hoặc dư thừa theo hệ thống YHCT.
Vì vậy, nguyên tắc cổ điển thường được tóm tắt là:
- Hư thì bổ: nâng đỡ phần suy yếu.
- Thực thì tả: làm giảm yếu tố bệnh lý, ứ trệ hoặc dư thừa.
Tuy nhiên, trên thực tế có thể gặp Hư – Thực xen kẽ. Một người nền tảng yếu vẫn có thể đồng thời có Khí trệ, Huyết ứ, Đàm thấp hoặc Thấp nhiệt. Khi đó nguyên tắc điều trị cần phối hợp, không thể chỉ “bổ” hoặc chỉ “tả”.
4. Trị bản và trị tiêu
Bản có thể hiểu là phần gốc, yếu tố nền hoặc cơ chế chính; Tiêu là phần biểu hiện nổi bật, triệu chứng hoặc hậu quả đang thấy rõ.
YHCT thường nhắc tới nguyên tắc “cấp thì trị tiêu, hoãn thì trị bản”. Khi biểu hiện cấp tính, nặng hoặc ảnh hưởng an toàn, cần ưu tiên xử trí phần cấp trước. Khi tình trạng đã ổn định, mới tiếp tục giải quyết yếu tố nền.
Điều này không có nghĩa “trị tiêu” là chữa triệu chứng một cách tùy tiện. Trong y học hiện đại, các tình trạng cấp cứu vẫn phải được xử trí theo phác đồ chuyên môn; nguyên tắc Tiêu – Bản ở đây chỉ giải thích logic lý luận YHCT.
5. Trị bệnh cầu bản
Trị bệnh cầu bản có thể hiểu là khi điều trị cần tìm và xử lý phần cốt lõi của rối loạn, thay vì chỉ chạy theo từng triệu chứng riêng lẻ.
Muốn xác định “Bản” không thể chỉ nhìn một triệu chứng. Cần dựa trên bệnh cơ, Tạng phủ, Khí huyết, Âm Dương và diễn biến của người bệnh.
6. Chính trị và phản trị
Trong lý luận cổ truyền, chính trị là xử trí theo chiều đối lập trực tiếp với tính chất của chứng, ví dụ chứng Hàn thì dùng nguyên tắc Ôn, chứng Nhiệt thì dùng nguyên tắc Thanh.
Phản trị được dùng trong những trường hợp biểu hiện bên ngoài có vẻ trái với bản chất bên trong, nên cách xử trí không thể chỉ dựa vào triệu chứng bề mặt.
Khái niệm này cho thấy vì sao YHCT luôn nhấn mạnh biện chứng luận trị: cùng một biểu hiện “nóng” hoặc “lạnh” chưa đủ để tự quyết định hướng điều trị.
7. Nhân thời, nhân địa, nhân nhân — cá thể hóa điều trị
Ba nguyên tắc này thường được gọi chung là tư duy tam nhân chế nghi:
- Nhân thời: xem xét mùa, thời tiết, thời điểm và giai đoạn bệnh.
- Nhân địa: xem xét môi trường sống, khí hậu và điều kiện địa phương.
- Nhân nhân: xem xét từng người — tuổi, giới, thể trạng, bệnh nền, sức khỏe chung và khả năng thích nghi.
Đây là một trong những nền tảng giải thích tính cá thể hóa của YHCT: cùng một bệnh danh không nhất thiết mọi người đều có cùng một thể bệnh hoặc cùng một nguyên tắc xử trí.
8. Đồng bệnh dị trị và Dị bệnh đồng trị
Hai khái niệm này thuộc logic của Biện chứng luận trị:
- Đồng bệnh dị trị: cùng một bệnh danh nhưng thể bệnh khác nhau nên nguyên tắc xử trí có thể khác.
- Dị bệnh đồng trị: bệnh danh khác nhau nhưng nếu có cùng một chứng hoặc bệnh cơ theo YHCT thì có thể có điểm chung về nguyên tắc xử trí.
Điều này không phủ nhận chẩn đoán hiện đại. Với các bệnh có nguy cơ cao, xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, theo dõi và điều trị theo y học hiện đại vẫn có vai trò riêng.
Từ bệnh cơ đến nguyên tắc điều trị rồi đến Bát pháp
Có thể hình dung toàn bộ chuỗi tư duy như sau:
- Thu thập dữ kiện bằng Tứ chẩn.
- Phân loại tổng quát bằng Bát cương.
- Phân tích Tạng phủ, Khí huyết, nguyên nhân và Bệnh cơ.
- Xác định thể bệnh qua Biện chứng luận trị.
- Chọn nguyên tắc điều trị phù hợp.
- Chọn phương pháp cụ thể, trong đó Bát pháp là một hệ thống kinh điển.
Không nên tự áp dụng nguyên tắc điều trị như thế nào?
- Không tự kết luận mình “Hư” để dùng thuốc bổ kéo dài.
- Không thấy “Nhiệt” là tự dùng thuốc thanh nhiệt.
- Không thấy đau, đầy hay nặng là tự kết luận Khí trệ, Huyết ứ hay Đàm thấp.
- Không dùng khái niệm “trị bản” để trì hoãn xử trí triệu chứng cấp tính nguy hiểm.
- Không dùng YHCT thay thế chẩn đoán hiện đại khi có dấu hiệu cảnh báo.
Tóm tắt
Các nguyên tắc điều trị quan trọng trong YHCT gồm: điều hòa Âm Dương, phù chính khu tà, Hư thì bổ – Thực thì tả, trị Tiêu – trị Bản, trị bệnh cầu bản, chính trị – phản trị và tam nhân chế nghi.
Những nguyên tắc này chỉ có ý nghĩa khi đi sau quá trình thăm khám, xác định bệnh cơ và biện chứng. Chúng là cầu nối giữa “hiểu bệnh như thế nào” và “chọn phương pháp xử trí ra sao”.
COMMENTS